-->

صوت و موسیقی درمانی

نویسنده 
صوت و موسیقی درمانی

از ديرباز موسيقي در مناسک مذهبي، نيايش‌ها، آيين‌هاي درماني، جشن‌ها و مراسم اجتماعي به کار مي‌رفته، ولي در چند دهۀ اخير موسيقي  به صورت يک فعاليت علمي مستقل درآمده است. در دوراني که انسان نسبت به گذشته نياز به تأمين نيروي حياتي بيشتري براي مقابله با استرس‌هاي فزايندۀ محيط پيرامون خود دارد، از صوت و موسيقي مي‌توان در جهت تأمين سلامت و ارتقاء کيفيت روحي و رواني زندگي بهره جست.

انواع موسيقي، ريتم‌ها و سازها تأثير خاص خود را دارند. اين وظيفه موسيقي‌درمانگر است که صوت يا موسيقي مناسب وضعيت فرد متقاضي را تشخيص دهد. تا به کمک آن در جهت حفظ سلامتي يا درمان بيماري او عمل کند. در روش سنتي تعيين گام موسيقي فرد، از نشان ماه تولد و نام شخص استفاده مي‌کنند، زيرا اين دو عامل را از عوامل پرقدرت ارتعاش انرژي در انسان مي‌دانند. همچنان که ما به يک رژيم غذايي مناسب و ميزان ورزش روزانۀ کافي و تنفس هواي سالم نيازمنديم، استفادۀ مرتب از موسيقي‌هاي شفا‌بخش مي‌تواند به حفظ تندرستي ما کمک کند.

 

سرشت صوت چيست؟

صوت نوعي ارتعاش است. وقتي سيمي را در يکي از آلات موسيقي به صدا در مي‌آوريد، هواي اطراف آن فشرده و سپس منبسط مي‌شود. اين کار امواجي صوتي ايجاد مي‌کند که با سرعت سيصد متر در ثانيه فضا را مي‌پيمايد. ميزان موجي که مرتعش مي‌شود، بسامد يا (فرکانس) ناميده شده، با واحد هرتز اندازه‌گيري مي‌شود. محدودۀ شنوايي انسان 20000-20 هرتز است. امواج بالاتر از 20000 هرتز را فراصوت مي‌نامند.

درک موسيقي توسط چه عضوي در بدن ما انجام مي‌شود؟

حواس وسيلۀ ارتباط آدمي با عامل خارج است و واکنش ما در برابر صوت فقط از طريق گوش‌هايمان نيست. تمام اندام‌ها و اعضاي بدن ما ازجمله مو، پوست و کل سيستم انرژي انسان (هاله - ماورا - AURA) دربرابر امواج صوتي محيط واکنش نشان مي‌دهد. يک آزمايش ساده اين موضوع راثابت مي‌کند. با هر وسيله‌ای که می‌توانید، مجاری شنوایی خود را مسدود کنید تا هیچ نشنوید و سپس در معرض صداي طبل‌هاي بزرگ قرار بگيريد. گويي بدن‌هايتان با ديواري از ارتعاش برخورد مي‌کند. دنده‌ها وجناغ سينه با ضرب‌هاي طبل ارتعاش پيدا مي‌کند. گاهي با درک ارتعاش مو بر بدنمان راست مي‌شود.

ما حتي قبل از تولد در صوت غوطه‌ور بوده‌ايم. جنيني که در رحم مادر قرار دارد در اثر ضربان آهنگين قلب مادر و صداي ملايم دستگاه گوارش و ساير فرايندهاي جسماني او آرامش مي‌يابد. مادران در هنگام بغل کردن نوزادان خود، مي‌بايد او را در نيمۀ چپ بدن خود قرار دهند تا با شنيدن صداي قلب مادر آرام بگيرد. لالايي خواندن مادر مي‌تواند ضربان نا‌منظم قلب نوزاد را آرام و منظم کند.

پيام عصبي از گيرنده‌هاي حسي، مانند چشم، گوش، پوست و.... به مرکز عصبي يعني کورتکس مغز منتقل مي‌شود و فرايند ادراک حسي شکل مي‌گيرد. اصواتي که به مغز ما مي‌رسد، حواس و عواطف را تحريک مي‌کند و با ايجاد انرژي موجب انگيزه و فعاليت مي‌شود. به‌طور کلي موسيقي از طريق تحريک تخيل، تداعي و تهيیج عواطف در روحيۀ شنونده اثر مي‌گذارد. مرکز دريافت موسيقي در مغز انسان درست همان نقطه‌اي است که وظيفۀي يادگيري، کنترل و ابراز احساسات را بر عهده دارد.

دانشمندان دانشگاه دورتموند در نيوهمپشاير مي‌گويند که پژواک ناخودآگاه برخي قطعات موسيقي در ذهن انسان به قسمتی در قشر جلويي مغز مربوط می‌شود که پردازش صداهاي اوليه و ساده، استدلال و يادآوري خاطرات را بر عهده دارد.

شيوه‌هاي مختلف استفاده از اصوات و موسيقي در درمان چيست؟

  1. ذکر درماني يا مانترا که خود به چند روش انجام مي‌شود، از قبيل تکرار و کشيدن حروف صدا‌دار مثل (اي‌ي‌ي‌ي ...، آااا ...، اووو ...) يا تکرار حرف صدادار با حروف بي‌صدا و بي‌معني مثل (اووووم، آووووم، هاااام، سووو...) يا تکرار کلمات و جملات معنادار و نيروزا مثل ذکر نام‌هاي خداوند در اديان مختلف يا ذکر (هو) در سنت دراويش که با حرکت بدن نيز همراه است، أثر شفابخش و درمانی دارد.

شنيدن موسيقي ملايم (در خواب يا بيداري)

اجراي موسيقي و نواختن ساز

ترانه‌سرایی و آهنگ‌سازی

اجرا يا شنيدن موسيقي همراه با حرکات بدني

استفاده از امواج فراصوت در دستگاه‌هاي مدرن تشخيص بيماري، مثل (سونوگرافي- اولتراسوند) شکل تغييريافتۀ دستگاه (سونار) است که انگلستان در جنگ جهاني اول براي رديابي زيردريايي‌هاي آلماني به کار می‌گرفت. امروزه در صنعت نيز براي آشکارسازي شکاف فلزات و ساير مواد به کار مي‌رود. دندان‌پزشکان نیز با استفاده از دستگاه ايجادکنندۀ امواج صوتي، دندان‌ها را جرم‌گيري مي‌کنند.

سايمتيک‌درماني تأثير انواع موج‌ها و ارتعاشات صوتي را بر ماده نشان مي‌دهد. اين اصطلاح را حدود سيصد سال قبل ارنست چالدني وضع کرد. پس از او دکتر هانس جني توانست اثر نت‌هاي موسيقي را که از بلندگو پخش مي‌شد و بر روي شن اشکالي را ايجاد مي‌کرد به صورتي قابل رؤيت بر پرده منعکس کند. یک پزشک انگلیسی به نام دکتر پنترگای منرز حدود سي سال قبل این روش را گسترش داد. او وسيله‌اي اختراع کرد که بسامدهايي را که از بافت‌هاي مختلف بدن ساطع مي‌شد، محاسبه کرد و براي درمان موسيقي مناسب با بسامد اندام آسيب‌ديده توليد و پخش مي‌کرد.

تاريخچۀ موسيقي‌درماني در ايران

 از سال 1377 گروهي متشکل از اساتيد و دانشجويان گروه پژوهشي موسيقي‌درماني تحت نظارت مرکز پژوهش‌هاي علمي دانشجويان دانشگاه علوم پزشکي تهران فعاليت‌هاي نظام‌مندي را در اين زمينه آغاز کردند که ماحصل آن برگزاري دو سمينار موسيقي‌درماني در سطح ملي و تشکيل جلسات کنفرانس هفتگي، بانک اطلاعاتي، دوره‌هاي آموزش نظري و عملي و انجام تحقيقات باليني بوده است. در جريان برگزاري دومين سمينار سراسري موسيقي‌درماني در خرداد 1379، قطع‌نامه‌اي قرائت شد که در آن لزوم تشکيل انجمني رسمي که ماهيت حقوقي داشته باشد، اعلام شد. اين ماده از قطع‌نامه بر اساس برنامه‌اي از پيش تعيين‌شده و بنا به درخواست‌هاي متعدد از جانب مراکز دانشگاهي و دانشجويان گروه‌هاي مختلف و احساس نياز اعضاي گروه شکل گرفت و پيگيري آن پس از يک سال با برقراري جلسات متعدد مقدماتي منجر به ثبت انجمن حاضر شد. انجمن موسيقي‌درماني چهارمين سمينار موسيقي‌درماني را برگزار کرده است.

وظيفة موسيقي‌درمان‌گر چيست؟

موسيقي‌درمان‌گر بر اساس ريتم نبض انسان، ملودي کلام و نيز نوبت‌گيري در هنگام صحبت و نيز تعامل صوتي بين مادر و جنين، آواهاي موسيقايي را که بنياد شخصيت انسان مي‌داند، مي‌يابد.

روبارتزي در سال 1998 در کتاب خود با عنوان موسيقي‌درماني براي کودکان... اين پديده را ميراثي موسيقايي و ارکسترراسيوني خودتنظيم و خودسازمان‌يافته می‌داند.

موسيقي با وجود انسان آميخته است به لذا براي رها شدن از محدوديت‌ها، مقاومت‌ها و تدافعات موسيقايي اشخاص، بايد به نوعی از موسيقي پرداخت که متناسب با ساختار، توانايي و جوهر موسيقايي فرد باشد. همزمان بايد تلاش کرد که از جنبه‌هاي ديگر ادراکي، فيزيکي، احساسي و عصبي فرد براي درمان کمک گرفت. طول مدت درمان معمولاً با پيشرفت در برآوردن نيازهاي ويژه و شرايط محيطي بيمار تطابق دارد. موسيقي‌درمان‌گر از سازهاي پرکاشن يا سازهاي مدور [مثل انواع طبل، دايره و....] و يا از صداي خودش استفاده مي‌کند تا پاسخي خلاقانه به اصوات بيمار بدهد و بيمار را براي خلق کردن زبان موسيقي خودش تشويق کند. سازها بر اساس اين که کدام‌يک براي بيمار ترس‌آور نخواهد بود، آوازهاي ساده، قطعات يا سبک‌هاي موسيقي مي‌توانند به‌عنوان عنصري درمان‌گر در جلسات درماني استفاده شوند، اما اينها مي‌بايد با انعطاف در هر لحظه و با توجه به اين که کدام‌يک از آنها با حالات و نيازهاي باليني و تکاملي بيمار تطابق دارد، انتخاب شود. در حقيقت موسيقي به‌عنوان يک درمان نيازي به درگير شدن با روش‌هاي سنتي يا حتي استفاده از کلمات ندارد. موسيقي‌درمان‌گر مي‌تواند به گريه‌ها، جيغ‌ها و حرکات بدن بيمار پاسخ دهد. چرا که تمام اينها داراي ريتم و نوسان و مستعد سازماندهي در روابط و مناسبات موسيقايي است.

ارکان موسيقي چيست؟

در موسيقي سه رکن وجود دارد:

  1. ريتم که ضرب‌آهنگ و نظم است.
  2. ملودي که خود آهنگ و محتواي آن است.
  3. تم که تأثير احساسي و شناختي خاص از موسيقي است. تم‌ها به چند گروه تقسيم مي‌شود. تم‌هاي آرام‌ساز (از بين برندۀ استرس)، خلسه‌آور، خلق‌ساز (غم، سرخوشي)، جسماني‌ساز (ديناميک و عمل در سطح بدن) و نيروساز (که با حرکات ورزشي يا رزمي مناسب است).

موسيقي‌درماني متفاوت با تدريس موسيقي

اين مطلب حائز اهميت است که موسيقي درماني با تدريس موسيقي تفاوت دارد. در جلسات درمان به بيمار آموزش نوازندگی داده نمي‌شود و مادام که او امکان اکتساب مهارت‌هاي موسيقايي در جلسات درماني را پيدا مي‌کند، يادگيري موسيقي يک اثر ثانويۀ درمان محسوب می‌شود و نبايد آن را هدف اصلي قلمداد کرد. روش‌هاي مختلفي براي استفاده از موسيقي‌درماني وجود دارد، ولي اکثراً بر اساس بداهه‌نوازي است.

نتايج تحقيقات دانشمندان

  1. تأثير موسيقي بر کودکان

نواختن موسيقي بر نوزادان تأثير دارد. بررسي دانشمندان نشان مي‌دهد که نواختن موسيقي به ويژه موسيقي کلاسيک موتزارت علاوه بر بزرگ‌سالان بر نوزادان و حتي بر جنين نيز تأثير مثبت دارد. اثر تسکين‌دهندۀ آواز و موسيقي با صداي ملايم در کودکان بيمار ديده شده است. نتايج يک تحقيق نشان مي‌دهد که پخش موسيقي با صداي کم براي کودکان بيمار موجب مي‌شود تا آنان تسکين پيدا کنند.

  1. تأثير موسيقي‌درماني بر نوزادان

دکتر گرهات مي‌گويد شکم مادر قادر است اکثر صداها را به جز صداهاي بسيار بلند، مانند شليک گلوله، ضعيف و حتي خفه کند. از اين رو حضور مادر باردار در يک کنسرت موسيقي خطري براي جنين وي ندارد. محققان مي‌گويند بيشتر صداهايي که به گوش جنين مي‌رسد، از بدن مادر است و حتي در يک اتاق ساکت و آرام نيز صداي خود مادر، تنفس وي، حرکتش و روند هضم غذاي او به گوش جنين مي‌رسد و بنابراين محيط شکم براي جنين محيطي پرسروصدا است. با این حال ميزان صدايي بسيار کمتر از صدايي است که در کودکي يا بزرگ‌سالی خواهند شنید، زيرا گوش‌هاي جنين پر از مايع آمنيوتيک است. دکتر گرهارت مي‌گويد صداي مادر صداي غالبي است که به گوش جنين مي‌رسد.

  1. موسيقي درد ناشي از تزريق را در کودکان کاهش مي‌دهد.

تحقيقات دانشکدۀ مامائي و پرستاري خرم‌آباد نشان مي‌دهد، موسيقي درد رگ‌گيري و تزريق را در کودکان کاهش مي‌دهد. فاطمه ولي‌زاده، عضو هيئت علمي دانشکدۀ مامائي و پرستاري خرم‌آباد هدف از اين تحقيق را جلوگيري از عوارض ترس ناشي از درد در کودکان به هنگام رگ‌گيري و تزريق عنوان کرد و گفت: ترس از درد باعث همکاري نکردن کودک، واکنش‌هاي شديد از جمله گريه و دست و پا زدن هنگام تزريق، افزايش ضربان قلب و فشار خون مي‌شود که با موسيقي‌درماني مي‌توان از عوارض و درد ناشي از تزريق در کودک جلوگيري کرد.

هشدار

قرار گرفتن در معرض صداهاي بلند و ناهماهنگ، نه تنها به حساسيت شنوايي ما آسيب مي‌رساند، بلکه بالاترين منبع ايجاد تنش و فشارهاي عصبي است. آلودگي صدا و موسيقي‌هاي تنش‌افزا يا غمناک باعث برآشفتگي و عصبانيت و افسردگي است. ممکن است ضربان قلب را تغيير دهد و بدن را در برابر بيماري‌ها آسيب‌پذير کند. از ديگر آلاینده‌هاي جسم الکتريسيته‌هاي مصنوعي، انرژي‌هاي الکترومغناطيسي، آب و غذاي آلوده، احساسات منفي و ... است.

نتايج تأثيرات صوت و موسيقي‌درماني

در فاصلة زماني حدود هفت دهۀ اخير تعداد تحقيقاتي که دربارۀ اثر صوت و موسيقي‌درماني بر انواع بيماري‌ها صورت گرفته، بسيار زياد است و با درصدهاي بالايي ميزان تأثيرگذاري روش‌هاي مختلف صوت‌درماني و موسيقي‌درماني بر درمان يا کاهش علائم يا کاهش درد، در بسیاری از بيماري‌ها قابل قبول بوده است، بيماري‌هايي چون: تصلب شرايين، پارکينسون، آلزايمر، اختلالات سيستم عصبي در کودکان، اختلال حسي مرتبط با استرس، بارداري و تولد و کاهش خطر سقط جنين، سردرد و ميگرن، بعضي امراض پوستي، اختلالات خواب، مرض قند، سرگيجه، ناتواني‌هاي سيستم مغزي و اعصاب، ضعف عضلات در فلج‌ها و اختلالات سيستم‌هاي حسي و حرکتي، سيستم ايمني بدن و ترشح هورمون‌ها، جبران کاهش انرژي حياتي، طب اطفال، تمرکز و حافظه، از بين بردن غدد بد خيم، افزايش شهامت و ميل به زندگي، افزايش قدرت خلاقه، توانايي‌هاي حسي معنوي، بهبود علائم بيماري اسکيزوفوني مثل انزواي احساسي، نارسايي‌هاي گفتاري و نقص برقراري ارتباط کلامي، درمان کودکان استثنايي با ايجاد ثبات عاطفي، کنترل شخصي و انگيزش و.... است.

 

 

  • سال: 1394
  • فصل: تابستان
  • شماره: 8
منتشرشده در سبک زندگی

نشریه ای که به حضور شما خوانندگان گرامی تقدیم می گردد، نخستین نشریه تخصصی بهداشت و سلامت در استان البرز می باشد . این نشریه به عنوان بخشی از مسئولیت اجتماعی که برای خود در قبال آگاهی رسانی در حوزه سلامت به جامعه در نظر گرفته ایم

بیشترین نظرات