-->

بیش فعالی و آسیب به خود

بیش فعالی و آسیب به خود

«من چهار دختر زیبا، باهوش، خلاق، دلسوز، با اراده و لجوج دارم و از صمیم قلب به آن‌ها عشق می‌ورزم. اولین‌باری که یکی از آن‌ها نزدم آمد و در مورد آسیب به خودش یا خودآزاری صحبت کرد، قلبم از جا کنده شد و فرو ریخت. سعی کردم ترس و وحشتم را پنهان کنم؛ زیرا نمی‌دانستم چه بگویم و چه کاری انجام دهم. می‌خواستم خود را آرام نشان دهم، اما می‌ترسیدم این رفتار آن‌ها ادامه پیدا کند.

سه تا از دختران من دچار ADHD یا همان اختلال بیش‌فعالی-نقص توجه هستند و رفتارهای خودآزارانه و خودزنی دارند.»

این متن قسمتی از صحبت‌های یک مادر است که سه فرزند مبتلا به ADHD دارد. در دو شمارة قبل در مورد اختلال بیش فعالی-نقص توجه (ADHD) در کودکان و بزرگسالان صحبت کردیم. همان‌طور که بیان شد این اختلال با علائمی از جمله پرفعالیتی به همراه میدان توجه کوتاه و حواس‌پرتی بروز می‌یابد. همچنین، رفتار تکانشی و ناتوانی آن‌ها برای به تعویق انداختن ارضای نیاز خود از ویژگی‌های شاخص آن‌هاست. این کودکان اغلب مستعد حادثه‌اند. پس از این مباحث، در شمارة پیش رو به بحث مهم آسیب به خود و ارتباط آن با ADHD می‌پردازیم. این موضوع در سال‌های اخیر در بین نوجوانان شیوع یافته است.  

معانی آسیب به خود، خودآسیبی، خودآزاری و در اصطلاح عامیانه‌تر خودزنی با یکدیگر مشابه است و معادل اصطلاح self-harm یاself-injury  محسوب می‌شوند. خودآسیبی قفط بریدن پوست دست یا قسمتی از بدن نیست، بلکه شامل هر فعالیتی می‌شود که فرد آگاهانه به خود آسیب و ضرر می‌رساند؛ مانند خراش‌انداختن، سوزاندن، شکستن استخوان، تراشیدن موی سر (کچل‌کردن) و کشیدن و کندن موها. هدف نهایی در خودآزاری مردن نیست و این کار اقدام به خودکشی محسوب نمی‌شود. همچنین، اقدامی برای جلب توجه به شمار نمی‌رود، اما نباید نادیده گرفته شود یا فرد به‌دلیل آن تنبیه شود. خودآزاری فریادی است خاموش برای کمک‌خواهی.

در یک پژوهش نشان داده شد بیش از 50 درصد دختران مبتلا به ADHD نوع ترکیبی (بیش‌فعالی و کمبود توجه) درگیر رفتارهای خودآزارنده می‌شوند و 22 درصد آن‌ها اقدام به خودکشی می‌کنند. دخترانی که ADHD از نوع کمبود توجه دارند نیز از بروز چنین رفتارهایی در امان نیستند، اما به اندازة نوع ترکیبی نیستند و درکل این رفتارها در دختران مبتلا به ADHD به مراتب بیشتر از دختران فاقد این اختلال است. البته این موضوع در پسران مبتلا به ADHD نیز صدق می‌کند.

در ادامه، صحبت‌های همان مادر را بیان و نظرات و راه‌حل‌های وی را تا انتها دنبال می‌کنیم:

اما صادقانه باید بگویم که آمار و ارقام موضوعات مورد علاقة من نیستند. من می‌خواهم خودآزاری را بفهمم. من می‌خواهم بدانم در برابر آن چه کاری می‌توانم انجام دهم تا به دخترانم کمک کنم که چگونه آن را تسخیر کنند. در پژوهش ذکرشده در بالا چیزی در مورد چرایی و چگونگی بروز این رفتار بیان نشده و فقط بر آمار تأکید شده است. البته چند نظریة زیر در فهم بهتر علل بروز این موضوع به ما کمک می‌کند:

دختران درون گراتر از پسران هستند

دختران به‌طور طبیعی مشکلات و کش مکش‌های خود را بیشتر از پسران درونی می‌کنند. احساس شرم و گناه از بروز خطا و اشتباه و شکست تحصیلی و اجتماعی در تمام افراد مبتلا به ADHD به‌شدت بروز می‌یابد، ولی در دختران این احساس شدت بیشتری دارد. یکی از دخترانم در هشت سالگی، قبل از پی‌بردن ما به ADHD وی، همواره معتقد بود فردی شکست‌خورده است. او در هنگام بیست سالگی و ورود به زندگی و روابط پیچیده و سخت و گیج‌کننده همچنان فکر می‌کرد همة این‌ها ناشی از اشتباهات او در زندگی است و کلمة «شکست» را روی بازویش حک کرد. پدران و مادران کودکان ADHD می‌توانند بکوشند اعتمادبه‌نفس فرزندشان را افزایش دهند و همچنین می‌توانند وی را به سمت خودتخریبی سوق دهند. بر اساس یک نظریه، خودآزاری حاصل سال‌‌ها کشمکش درونی و درونگرایی است؛ بنابراین، همراهی این قضیه با افسردگی- که شایع‌ترین اختلال همراه با ADHD است- و خودآزاری نتیجه‌ای تعجب‌آور نیست.

تکانش گری

تکانشی عمل‌کردن یکی از ویژگی‌های بارز ADHD است. فکرکردن پس از عمل‌کردن شاید عامل تمام مشکلات باشد. دخترانم بارها به من گفته‌اند که نمی‌خواهند به خود آسیب بزنند. آن‌ها به‌جز زمان رفتار تکانشی و ناگهانی، در سایر اوقات فکر می‌کنند قصد آسیب به خود را ندارند و می‌دانند نباید این کار را انجام دهند. نتیجة نهایی تکانشی عمل‌کردن پشیمانی وحشتناک است. این‌گونه رفتارها موجب می‌شود فرد در چرخه‌ای از طردشدن و ناامیدی بیفتد. تکانشی عمل‌کردن سبب افزایش احساس شرم و گناه می‌شود و این احساس موجب هل‌دادن فرد به سمت تکرار یک رفتار تکانشی خودتخریبی دیگر می‌شود.

دوپامین: یک مادة خطرناک

در این دوره، مهم‌ترین عامل درون ما نهفته است. بدن ما به گونه‌ای طراحی شده است که پس از آسیب، مواد شیمیایی آزاد می‌کند که یکی از آن‌ها دنیایی از آدرنالین است. آدرنالین به نوبة خود موجب آزادسازی اندروفین‌ها، دوپامین و دیگر موادی می‌شود که احساس بهتری را در فرد به‌وجود می‌آورد. در فرایند خودآسیبی آزادسازی مواد شیمیایی سرعت بیشتری دارد یا به اصطلاح (عجلة دوپامین) که این فرآیند می‌تواند اعتیادآور باشد. دخترانم می‌گویند تسریع در آزادسازی یا به قولی عجلة دوپامین و تمایل به احساس دوبارة آن، موجب ادامة تکرار آسیب مانند بریدن پوست و خط‌انداختن می‌شود.

البته باید اعتراف کنم «آدم خوشبختی هستم». دخترانم نزد من می‌آیند و مشکلات خود را به‌راحتی با من در میان می‌گذارند. به همین دلیل ما توانسته‌ایم مشکل را پیدا کنیم و کمک بگیریم. بدین ترتیب، آن‌ها هنگام کش مکش‌های درونی و تعارضات که تقریباً هر روز با آن درگیرند، دیگر دست به رفتارهای خودآزارنده نمی‌شوند.

چند پیشنهاد زیر به مدیریت این مسئله کمک می‌کند:

  1. آرام باشید و به مسئله رسیدگی کنید: کار سختی است، من بارها در طول سال‌ها خواسته‌ام این‌گونه عمل کنم، اما در مواردی نتوانسته‌ام. هرکسی که به شما کمک می‌کند، نیاز دارد، شما آرامش خود را حفظ کنید. خودزنی هرگز در ذهن من نمی‌گنجید و تمام موارد یادشده در طول زمان پس از روبه‌روشدن با صحنة خراش‌های روی دست عزیزانم پیش آمده است. اگر دخترانم نمی‌توانستند با ما صحبت کنند، شاید هرگز به این قضیه پی نمی‌بردیم.
  2. گوش کنید ولی قضاوت نکنید: هنگام پیش‌آمدن این موضوع آزاردهنده و دلهره‌آور، می‌توانید به‌راحتی در نقش پدر و مادر فرو بروید و انتقاد کنید، ولی این کار به حل مشکل کمک نمی‌کند. در مقابل، از آن‌ها بپرسید چه اتفاقی در زندگی‌شان افتاده است و فقط به حرف‌هایشان گوش دهید. در اغلب موارد، افراد نمی‌توانند رفتارهای خود را ترک کنند و آن‌ها را کنار بگذارند، اما برای فرزندان ما مهم است که آن‌ها را دوست داشته باشیم، به‌ویژه زمانی که انتخاب‌های آن‌ها را دوست نداریم. اجازه دهید آن‌ها بدانند کسی را دارند که در کنارشان می‌ایستد و کمکشان می‌کند.
  3. یک برنامه طراحی کنید: فکر خودزنی یک نوع اصرار است و از بین نمی‌رود. راه درست این است که آن را بشناسید و برنامه‌ای را برای برخورد با آن در نظر بگیرید. یکی از روش‌های مورد علاقة من «اثر پروانه» است که فرد تشویق می‌شود به جای بریدن پوست خود و خودآسیبی، عکس پروانه‌ها را روی دستش نقاشی کند. درواقع، فعالیتی مثبت و زیبا جایگزین عملی مخرب و آسیب‌رسان می‌شود. پس فعالیت‌های خلاقانه و جذاب و متناسب با علایق فرزند خود را بیابید و هنگام اوقات چالش‌برانگیز و خطرناک، آن را به‌عنوان یک حواس‌پرتی لذت‌بخش به وی ارائه دهید.
  4. به دنبال کمک حرفه‌ای باشید: خوشبختانه در ابتدای برخورد با ADHD نزد یک روان‌پزشک رفتیم. پس از ماجرای خودزنی، روان‌پزشک همیشه به‌عنوان یک مراقب مورد اعتماد حضور داشت. کمک او در شناخت و درمان این موضوع بسیار ارزشمند و غیرقابل قیمت‌گذاری بود. یک فرد حرفه‌ای می‌تواند به فرزندتان کمک کند تا افکاری که او را وادار به خودآسیبی می‌کند و عوامل آغازگر آن را بهتر و سریع‌تر شناسایی کند.
  5. برای درمان تهاجمی اقدام کنید: هنگام مواجهه با شرایط چندگانه باید به هرکدام از آن‌ها توجه داشت؛ برای مثال، شناسایی افسردگی بدون شناسایی و پیگیری ADHD فایده‌ای ندارد. همچنین، اگر فقط ADHD شناسایی و درمان شود موفق نخواهیم بود.»

سخن پایانی

همان‌طور که ذکر شد، ADHD با ریسک بالایی از خودآسیبی در نوجوانان به‌ویژه دختران همراه است. در عین حال باید علائم و اختلالات همراه آن مانند افسردگی و اختلالات اضطرابی و مصرف مواد و الکل بررسی شود؛ زیرا برای درمان و پیشگیری از خودآسیبی درمان آن‌ها ضروری است.

در شمارة بعد با همکاری متخصص پوست و مو، در این زمینه و درمان اسکارهای ناشی از خودآسیبی روی پوست بیشتر توضیح داده می‌شود.

دوست عزیز، در صورت داشتن هرگونه پرسش، آن را با دفتر مجله در میان بگذارید تا پاسخگو باشیم.

 

  • سال: 1397
  • فصل: زمستان
  • شماره: 9
منتشرشده در روانشناسی, نشریه 9

آخرین‌ها از دکتر محبوبه بیهقی

نشریه ای که به حضور شما خوانندگان گرامی تقدیم می گردد، نخستین نشریه تخصصی بهداشت و سلامت در استان البرز می باشد . این نشریه به عنوان بخشی از مسئولیت اجتماعی که برای خود در قبال آگاهی رسانی در حوزه سلامت به جامعه در نظر گرفته ایم

بیشترین نظرات